Chăm sóc sau phẫu thuật glôcôm: Vì sao nhãn áp bình thường mà thị thần kinh vẫn tổn thương?

Nếu không chăm sóc đúng cách sau phẫu thuật glôcôm (cườm nước), tổn thương dây thần kinh thị giác vẫn có thể âm thầm tiến triển ngay cả khi nhãn áp duy trì ở mức bình thường. Việc cảm thấy an tâm sau khi nghe ca phẫu thuật thành công là điều tự nhiên, nhưng đối với bệnh glôcôm, phẫu thuật xong mới thực sự là bước khởi đầu của quá trình quản lý bệnh. Dây thần kinh thị giác một khi đã tổn thương thì với y học hiện nay không thể hồi phục lại được, vì vậy bảo vệ phần thị trường còn lại chính là cốt lõi của việc điều trị.

Hôm nay, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu lý do vì sao chăm sóc sau phẫu thuật glôcôm lại quan trọng và các phương pháp chăm sóc cụ thể.

1. Việc chăm sóc sau phẫu thuật khác nhau thế nào tùy thuộc vào loại phẫu thuật glôcôm?

Quá trình chăm sóc sau mổ phụ thuộc vào phương pháp phẫu thuật bạn đã thực hiện. Hiện nay, phẫu thuật glôcôm chủ yếu gồm 3 phương pháp chính sau:

Phẫu thuật cắt bè củng giác mạc (Trabeculectomy): Phương pháp tạo ra một đường thoát mới cho thủy dịch bên trong mắt, thường áp dụng cho bệnh glôcôm giai đoạn nặng cần hạ áp lực nội nhãn đáng kể. Sau phẫu thuật, việc theo dõi bọc lọc (bleb) liên tục là mấu chốt. Nếu vết thương lành quá mức có thể làm tắc đường thoát khiến nhãn áp tăng trở lại. Bác sĩ sẽ kiểm tra hình thái và chức năng bọc lọc qua các lần tái khám, và khi cần thiết có thể thực hiện thủ thuật kim tách dính.

Đặt van Ahmed: Đây là phẫu thuật đưa dụng cụ nhân tạo vào mắt để hỗ trợ thoát thủy dịch. Phương pháp này thường dùng cho các trường hợp khó kiểm soát nhãn áp sau phẫu thuật trước đó hoặc các ca bệnh phức tạp như glôcôm tân mạch. Sau phẫu thuật, quanh thiết bị dẫn lưu có thể xuất hiện mô xơ hoặc ống dẫn bị di lệch, do đó việc theo dõi đồng thời tình trạng thiết bị và biến động nhãn áp là rất quan trọng.

Đặt ống thông XEN: Phương pháp can thiệp tối thiểu bằng cách cấy một ống gel siêu nhỏ để tạo đường thoát thủy dịch. Do vết rạch nhỏ và tốc độ hồi phục nhanh nên thường được cân nhắc cho bệnh glôcôm giai đoạn sớm hoặc trung bình. Tuy nhiên, vì ống rất mảnh nên nguy cơ tắc nghẽn do xơ hóa vẫn có thể xảy ra. Sau phẫu thuật, cần điều trị chống xơ hóa và theo dõi tiến trình để đảm bảo chức năng dẫn lưu duy trì tốt.

Dù lựa chọn phương pháp nào, việc chăm sóc sau mổ luôn là yêu cầu bắt buộc. Tuy nhiên, vì mỗi phương pháp có những điểm cần chú ý khác nhau, bạn nên trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị để lên kế hoạch theo dõi phù hợp nhất với loại phẫu thuật của mình.

2. Tại sao nhãn áp lại dao động thất thường ngay sau phẫu thuật?

Ngay sau mổ, lượng thủy dịch thoát ra và phản ứng của các mô liên tục biến động, vì vậy nhãn áp tăng giảm tạm thời là hiện tượng hoàn toàn tự nhiên. Đặc biệt, khoảng thời gian từ vài ngày đến vài tuần sau phẫu thuật là giai đoạn phản ứng tế bào và lành sẹo diễn ra mạnh mẽ, cần được theo dõi sát sao hơn cả.

Nếu nhãn áp duy trì ở mức quá thấp có thể gây ảnh hưởng đến võng mạc hoặc hắc mạc; ngược lại, nếu nhãn áp tăng đột ngột sẽ làm giảm hiệu quả phẫu thuật. Đây cũng là giai đoạn cần kiểm tra các biến chứng như xuất huyết, viêm, hay viêm nội nhãn, do đó việc tuân thủ lịch tái khám định kỳ là vô cùng cấp thiết.

3. Tại sao nhãn áp bình thường vẫn cần tiếp tục kiểm tra?

Mức nhãn áp bình thường tiêu chuẩn thường được biết đến là từ 21 mmHg trở xuống. Tuy nhiên, ở người châu Á, bao gồm cả Hàn Quốc, tỷ lệ mắc bệnh glôcôm góc mở có nhãn áp bình thường (Normal Tension Glaucoma) rất cao, tức là thần kinh thị giác vẫn bị tổn thương dù nhãn áp nằm trong giới hạn chuẩn.

Thực tế, theo nghiên cứu dịch tễ Namil (Namil Study) tại Hàn Quốc, khoảng 77% bệnh nhân glôcôm góc mở thuộc nhóm glôcôm nhãn áp bình thường (dưới 21 mmHg). Điều này có nghĩa là bạn tuyệt đối không nên chủ quan chỉ dựa vào một con số nhãn áp.

Thậm chí trên thực tế, lớp sợi thần kinh thị giác vẫn có thể mỏng đi khi chụp OCT, hoặc vùng khuyết thị trường tiếp tục lan rộng khi đo thị trường. Đây chính là lý do vì sao cần phải đánh giá song song cả chỉ số nhãn áp lẫn thực trạng thần kinh thị giác.

4. Thuốc nhỏ mắt trị glôcôm có những loại nào và khác nhau ra sao?

Sau phẫu thuật glôcôm, thuốc nhỏ mắt vẫn có thể được chỉ định để hỗ trợ điều trị. Các loại thuốc này được phân loại theo cơ chế tác dụng như sau:

Thuốc chẹn beta: Giảm sản xuất thủy dịch để hạ nhãn áp. Bệnh nhân có bệnh lý tim mạch hoặc hen suyễn nhất thiết phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Các dẫn xuất prostaglandin: Tăng cường thoát thủy dịch, hiệu quả duy trì kéo dài chỉ với 1 lần nhỏ mỗi ngày nên thường được chọn là thuốc điều trị bước đầu cho nhiều bệnh nhân.

Thuốc đồng vận alpha-2: Vừa giảm sản xuất thủy dịch, vừa hỗ trợ tăng thoát dịch một phần. Thường được phối hợp với các thuốc nhỏ mắt khác.

Thuốc ức chế men carbonic anhydrase: Ức chế hoạt động của enzyme tạo thủy dịch. Dạng dùng bao gồm cả thuốc nhỏ mắt và thuốc uống.

Rhopressa (Netarsudil): Thuốc thế hệ mới hoạt động bằng cách làm giảm sức cản của mạng lưới bè, cải thiện chức năng của đường thoát tự nhiên. Đây là lựa chọn mới khi các thuốc truyền thống chưa mang lại hiệu quả kiểm soát mong muốn.

5. Khi nhãn áp đã ổn định, có cần tiếp tục dùng thuốc nhỏ mắt glôcôm không?

Nhiều bệnh nhân tự ý ngưng thuốc khi thấy nhãn áp đã ổn định. Tuy nhiên, thuốc nhỏ mắt được kê đơn sau mổ không chỉ có nhiệm vụ hạ nhãn áp. Chúng còn giúp giảm viêm, phòng ngừa nhiễm trùng và ngăn chặn hiện tượng dính sẹo quá mức tại vị trí phẫu thuật.

Số lần nhỏ và thời gian sử dụng tùy thuộc vào diễn tiến của từng bệnh nhân, vì vậy bắt buộc phải tuân theo hướng dẫn y khoa. Nếu sau khi nhỏ xuất hiện tình trạng đỏ mắt dữ dội, đau nhức hoặc giảm thị lực, bạn cần đến cơ sở y tế tái khám ngay lập tức.

6. Những lưu ý cần tuân thủ trong sinh hoạt hàng ngày sau phẫu thuật là gì?

Trong giai đoạn đầu sau mổ, điều quan trọng nhất là tránh mọi hành vi gây áp lực lên mắt. Dụi mắt mạnh có thể gây kích ứng vị trí mổ và làm tổn hại bọc lọc. Bê vác vật nặng nhiều lần, cúi gập đầu quá lâu hoặc tập luyện thể lực cường độ cao có thể làm tăng nhãn áp tức thời, do đó cần hạn chế trong một thời gian nhất định.

Khi ngủ, nên đeo ốp bảo vệ mắt theo hướng dẫn của bác sĩ để tránh vô tình đè ép lên bên mắt phẫu thuật.

7. Những kiểm tra bắt buộc phải thực hiện khi tái khám định kỳ?

① Chụp cắt lớp quang học OCT (Chụp cắt lớp thần kinh thị giác)

Đo lường sự thay đổi độ dày của lớp sợi thần kinh thị giác ở cấp độ micromet. Thiết bị này có thể phát hiện sớm hiện tượng mỏng dần của lớp sợi ngay cả khi bệnh nhân hoàn toàn không cảm nhận thấy triệu chứng bất thường nào.

② Đo thị trường

Đây là xét nghiệm chức năng nhằm kiểm tra xem phạm vi tầm nhìn thực tế có đang bị thu hẹp hay không. Ở giai đoạn đầu của bệnh glôcôm, vùng thị trường ngoại vi thường bị tổn thương trước nên người bệnh khó tự nhận biết. Theo khuyến cáo lâm sàng của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO), ngay cả khi nhãn áp sau phẫu thuật đã giảm ổn định, tình trạng khuyết thị trường vẫn có thể tiếp diễn, do đó việc đo thị trường tự động định kỳ là điều cần thiết.

Câu hỏi thường gặp sau phẫu thuật glôcôm

Q1. Sau khi phẫu thuật xong, bao lâu thì có thể tập thể dục lại?

Đi bộ nhẹ nhàng có thể bắt đầu tương đối sớm, nhưng các bài tập gym hoặc leo núi làm tăng áp lực ổ bụng cần được tham khảo ý kiến bác sĩ và tập luyện lại từng bước một cách an toàn.

Q2. Cà phê và rượu bia thì sao?

Caffeine có thể ảnh hưởng đến nhãn áp trong thời gian ngắn, còn rượu bia có thể tác động đến sự hấp thu thuốc, do đó tốt nhất nên kiêng trong một khoảng thời gian nhất định sau mổ.

Q3. Nhìn điện thoại thông minh lâu có làm mắt kém đi không?

Chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy nhìn màn hình gần trong thời gian dài làm bệnh glôcôm nặng hơn, nhưng việc giảm mỏi mắt và duy trì thói quen nghỉ ngơi đầy đủ cho mắt là rất quan trọng.

Với bệnh glôcôm, việc theo dõi sát nhãn áp và tình trạng thần kinh thị giác sau phẫu thuật là liên tục, từ đó bác sĩ có thể điều chỉnh liều thuốc nhỏ mắt hoặc chỉ định can thiệp bổ sung khi cần.

Tại Trung tâm Mắt St. Mary Jin, bác sĩ chuyên khoa mắt – chuyên gia hướng dẫn thuộc Hội Nhãn khoa Hàn Quốc kiêm giáo sư thỉnh giảng Khoa Nhãn khoa, Đại học Công giáo Hàn Quốc trực tiếp thăm khám. Chúng tôi phân tích chính xác tình trạng của từng bệnh nhân thông qua đo nhãn áp, chụp OCT và đo thị trường. Bằng việc theo dõi định kỳ và phác đồ điều trị cá nhân hóa sau mổ, chúng tôi kiểm soát chặt chẽ những biến động nhãn áp cũng như sự tiến triển của thần kinh thị giác.

Nếu muốn bảo tồn thị lực quý giá lâu dài, hãy bắt đầu ngay từ những buổi tái khám định kỳ.

Tóm tắt ngắn gọn!

Chăm sóc sau phẫu thuật glôcôm quan trọng không kém gì bản thân ca mổ. Kể cả khi nhãn áp bình thường, dây thần kinh thị giác vẫn có nguy cơ bị tổn thương, do đó tái khám định kỳ là điều bắt buộc.

Nếu bạn tò mò về dấu hiệu sớm, cách tự kiểm tra và phương pháp chăm sóc bệnh glôcôm, hãy đọc thêm bài viết này.